Ogień, spokój, namiętność, zdrada. Badacze i tancerze doszukują się we flamenco od 60 do 100 form. Duma, lament, łobuzerstwo. Różnice między stylami flamenco są czasami istotne, a niekiedy tylko kosmetyczne. Przede wszystkim odróżnia je rytm, ale też tonacja, tempo, nastrój, źródło inspiracji, długość wersów wykonywanej pieśni, charakterystyczne figury tańca i falsety gitary… Ból, radość, teatr, gracja. To bogactwo sztuki flamenco pozwala wyrazić i uświadomić sobie, jak wiele emocji towarzyszy życiu.
Romances – Soleá – Bulerias – Alegrias - Garrotin – Tangos – Martinete – Tientos - Guajiras – Sevillanas – Farruca – Rumbas – Seguiriyas – Zambra – Alborea – Colombianas - El Vito & Los panaderos – Caña – Tanguillos – Tarantos – Saetas
Romances - czyli pierwsze znane flamenco.
Romances są specyficznymi pieśniami o ludowej poetyce, przekazywanymi w Andaluzji
z pokolenia na pokolenie. Przekształciły się one w Toná, tzn. pierwotne cygańskie pieśni. Natomiast Toná dały początek Seguiriya, Carcelera, i Martinete. Obecnie Romances rzadko śpiewa się publicznie, a wiele cygańskich rodzin traktuje je osobiście i emocjonalnie, jako pamiątki po przodkach. Wykonaniom Romances niekiedy towarzyszy taniec w rytmie na 12, pokrewnym do Solea por Bulerias.
Soleá - czyli matka wszystkich tańców.
Jest bowiem jednym z najstarszych tańców flamenco i bodaj najbardziej reprezentatywną odmiana pieśni cygańsko-andaluzyjskich. To typowy taniec solowy, w którym rytm (compas) rozlicza się na dwanaście. Soleá opowiada o samotności i smutku, a nieraz i o bólu po utracie kogoś bliskiego, zwłaszcza że już sama nazwa, Soleá, pochodzi od soledad – „samotność”. Nastrój jest bardzo podniosły, tempo wolne, chociaż od czasu do czasu zdecydowanie przyspiesza, by podkreślić element opowiadanej historii. W Soleá wykonuje się mniej stepów, ale w porównaniu z innymi stylami dużo figur. Soleá wykształciła się z jeszcze starszych stylów (Caña), owocując wieloma odmianami, takimi, jak np.: Canas, Bamberas, Alegrias, Bulerías, Soleá por Bulerías, Cantinas, los Jaleos. Różnice między nimi bywają subtelne - czasem muzyczne, czasem decyduje długość wersów wykonywanej pieśni lub charakterystyczne falsety. Obecnie często praktykuje się formę Soleá por Bulerias, kiedy to ze stonowanej części silencio przechodzi się w szybkie tempo Bulerias Każdy wykonawca flamenco powinien mieć Soleá w swoim repertuarze.
Bulerías – czyli esencja fiesty.
Siarczyście cygański styl Bulerias zawiera w sobie całą witalność i ekspresję flamenco. Dużo stepu, dużo efektownych figur i zawrotne tempo w rytmie na dwanaście. Taniec rozpoczyna się od „jeden”. Pierwsze rozliczenie kończy się na dziesięć. Kolejne rozpoczyna się od jedenastu i do końca tańca i utrzymuje się ten porządek. Do podkręcenia tempa często służy zespół kroków stanowiący tzw. subida (przyśpieszenie). Bulerías powstała jako osobny styl pod koniec XIX w., wywodząc się z małych form scenicznych na zakończenie Solea lub danej fiesty. Najbardziej popularne odmiany Bulerias pochodzą z Jerez i Kadyksu.
W odmianie kadyskiej bardziej wyraźne są źródła Solea, a rytm jest dwunastkowy.
W Bulerias de Jerez komponuje się rytm (compas) z dwóch odmiennych szóstek, które razem składają się na rytm 12. Każdy wykonawca flamenco powinien mieć Bulerias w swoim repertuarze.
Alegrias – czyli radość.
Compas rozlicza się podobnie jak w Soleá i Bulerias, a tempo Alegrias jest pośrednie pomiędzy nimi. Jak wskazuje sama nazwa, taniec ten ma bardzo radosny, żywy nastrój,
a mówi o pięknie, przyjaźni i miłości. Alegrias ukształtowało się z połączenia Soleá
i aragońskiej Jota. Alegrias nazywano zwyczajowo jotillas gaditanas (cygańskie joty). Początkowo wykonywały go tylko tancerki, ubrane w falbaniaste suknie z długim trenem
i często z wachlarzem, chustą lub z kastanietami. Dzisiaj chętnie Alegrias jest tańczony również przez mężczyzn, zwłaszcza w jego odmianie - Mirabras. Inne formy Alegrias pozostały w repertuarze kobiet, jak np.: Caracoles, wykonywane na zmianę z kilkoma rekwizytami. Często układa się choreografie dla pary: kobiety i mężczyzny.
Garrotin – czyli miłość i kapelusz.
Jest tańcem pochodzenia asturyjskiego, pokrewnym do Farruki. Zarówno tancerki, jak
i tancerze opowiadają w nim z gracją historię o wielkiej miłości i tęsknocie za nią. Opiewa się tutaj zalety wybranki czy ukochanego. Garrotin tańczy się z wieloma rekwizytami (wachlarze, kastaniety), ale przede wszystkim z andaluzyjskim sombrero o szerokim rondzie
i płaskiej główce. Garrotin skomponował, pochodzący z Triany, Francisco Mendoza Rios –
i to w Sewilli forma ta jest dzisiaj najbardziej popularna.
Tangos – czyli „prosimy nie mylić z tangiem”;)
Jeden z bazowych stylów pieśni i tańca flamenco o całej palecie odmian. Do najważniejszych należą: Tangos de Extramadura, Tangos de Malaga, Tangos de Granada itd. Wyróżniamy też style Tangos z uwagi na interpretację wybitnych pieśniarzy i pieśniarek (cantaores y cantaoras). Nastrój podczas wykonywania tego tańca jest zazwyczaj o wiele weselszy niż np. w Soleá. Tangos opowiada ogólnie o jasnych i ciemnych stronach życia. Bywa zwłaszcza dowcipny i nieco kokieteryjny. Wyraźnie widać w nim inspiracje afrykańskie, arabskie, również latynoskie. Na tyle, że niektórzy twierdzą, że nazwa pochodzi od argentyńskiego tanga, zwłaszcza że początkowo było tańczone z mocno erotycznym podtekstem w parze damsko-męskiej Bardziej jednak prawdopodobne, że nazwa Tangos pochodzi od południowoamerykańskiego słowa „tangere” czyli grać lub od „tang” tzn. od wyrazu naśladującego dźwięk, jaki wydają instrumenty perkusyjne. Tańcu towarzyszyło typowo cygańskie poklepywanie się po udach i pośladkach, trącanie się biodrami oraz wyraźna zabawa strojem (zadzieranie spódnicy powyżej kolan, zakręcanie poły marynarki). Tancerka często dodaje wyraźnie rozkołysany ruch bioder. Natomiast zarówno kobiety, jak i mężczyźni dużo stepują. Łatwy rytm na 4 jest melodycznie bardzo różnorodny. Z biegiem czasu Tangos stał się tańcem solowym o eleganckim charakterze i skomplikowanych choreografiach. Każdy wykonawca flamenco powinien mieć Tangos w swoim repertuarze.
Martinete – czyli pieśń z kuźni.
Jedna z pierwotnych form flamenco, „puro gitano” czyli „czysto cygańska”, bez obcych naleciałości. Pieśń stworzona w kuźni przy metalicznym akompaniamencie młota bijącego
o kowadło. Nie wiadomo czy styl ten był również niegdyś tańczony. Taniec Martinete od swojego pierwszego udokumentowanego wykonania w 1952 r. przez Antonio El Bailarin’a pozostaje formą typowo męską. Martinete opowiada o trudzie fizycznej pracy i dążeniu do lepszej przyszłości. Często Martinete łaczy się z Carcelares lub Seguiriyas.
Tientos – czyli taniec żałoby.
Jest to bardzo spowolniona wersja Tangosa, o patetycznym charakterze. Niegdyś Tientos wykonywały jedynie kobiety, aby wyrazić rozpacz po odejściu bliskich, stąd taniec i pieśń Tientos są w wyrazie nader majestatyczne i dramatyczne. Charakterystycznym rekwizytem jest duża czarna chusta (manton), niekiedy haftowana w kwiaty.
Guajiras – czyli wyszukane zaloty.
Styl flamenco, który pochodzi z folkloru Kuby, ale jako taniec Guajira pojawiła się w połowie XX w. Wykonywany najczęściej przez kobiety i to z użyciem kastanietów, przepastnej chusty (manton) lecz najczęściej wachlarza dla zaakcentowania wysublimowanej elegancji ruchów. Mężczyźni często tańczą Guajiras w sombrero i z sakwami na ramionach. Nazwa Guajiras pochodzi od „guajiro” czyli określenia białego, kubańskiego chłopa. Taniec posiada rytm na 12.
Sevillanas - czyli nietypowe flamenco.
Choreografia ustalona krok po kroku, a tańczona w parze – tym Sevillanas różni się od innych form flamenco. Co prawda Sevillanas nie zalicza się do tzw. flamenco puro (prawdziwego, czystego flamenco), ale mimo to tańczy się je na każdej andaluzyjskiej fieście, podczas rodzinnych uroczystości, na dyskotekach oraz większości pokazów - i to zwykle albo na ich początku, albo na końcu. Sevillanas tańczy się na placach i ulicach Sevilli podczas świąt Wielkanocnych, jak również przy okazji uświęconych wieloma wiekami tradycji pielgrzymek do Rocio. Jest to taniec folklorystyczny hiszpański, wywodzący się od seguidilla manchega (segidija manczega). Sevillanas jest jednym z niewielu tańców flamenco, który z założenia wykonuje się w parach mieszanych. Bywa, że tańczą go dwie kobiety, przy czym
z powodzeniem Sevillanas wykonuje się również solowo. Często Sevillanas towarzyszą kastaniety, a z zasady gitara i palmas (klaskanie). Często też same tancerki wykonują ten taniec, grając na kastanietach. W odmianie „sevillanas rocieras” akompaniują natomiast tylko fujarki, bębenki i pitos. Rytm Sevillanas rozlicza się jako trójkowy, ale większość kroków (pasos) zamyka się w szóstce. Istnieje bardzo dużo odmian Sevillanas, w zależności od regionu ich pochodzenia, stylu szkoły czy inwencji indywidualnego tancerza. Wariantom Sevillanas towarzyszy często śpiew o mocno zróżnicowanej tematyce i nastroju, różne tempo wykonywania, jak i niekiedy bardzo bogata oprawa muzyczna. Każda Sevillanas składa się z wyraźnie zaznaczonych czterech części, zbudowanych na jednym schemacie
i charakterystycznych figurach. Tancerki nie wykorzystują w innych formach flamenco swoich sukni do Sevillanas z ogromną ilością falban w pastelowej kolorystyce. Każdy wykonawca flamenco powinien mieć Sevillanas w swoim repertuarze.
Farruca - czyli corrida na parkiecie.
Początkowo Farruca była tańcem typowo męskim, zwłaszcza, że inspiruje się ruchem torreadorów. Ale obecnie Farrucę coraz częściej wykonują także kobiety. W obu przypadkach artysta naprzemian wciela się w rolę byka i torreadora. Rytm rozlicza się tu do ośmiu, na co składają dwa takty 4/4. Taniec ten ma rodowód z folkloru asturiańsko- galicyjskiego. Tak, jak Garrotin, Farrucę skomponował pochodzący z Triany, Francisco Mendoza Rios, znany jako Facio.
Rumbas - czyli afrokubańskie wpływy.
Jedna z najlżejszych form flamenco, niezwykle radosna i dynamiczna w rytmie na 4. Wywodzi się z Kuby, lecz Rumbas flamenco jest bardziej zróżnicowana od kubańskiej. Można w niej wyróżnić część o wolniejszym i zawrotnym tempie, co pozwala często na solowe popisy śpiewaka i poszczególnych muzyków. Rumbas spopularyzowali Cyganie katalońscy, w latach 40-tych XX w. Rumbas wykonują głównie kobiety, poruszając w nim intensywnie biodrami i rękami. Widoczne są tu cygańskie inspiracje w popisach szeroką spódnicą. Mężczyźni nie poruszają biodrami w takim stopniu jak kobiety. Ich Rumbas tańczone jest w oparciu bardziej o wirtuozerię zapateado wzbogacone odbijaniem dłoni o uda, kolana, tors i brzegi stóp.
Seguiriyas – czyli strach, śmierć i rozpad.
Jedna z najstarszych form flamenco. Posiada rytm na 12 (liczony także na 5). Taniec,
w którym wyraża się oraz ucieka od fatum, zdrady i śmierci. Ta epicka i dostojna forma wymaga dużego temperamentu i łatwości wyrazu, by odpowiednio budować napięcie, czemu służy też często bata de cola (suknia z bardzo długim trenem). Seguiriyas wywodzi się od arabskiego zwyczaju, kiedy to podczas wesela publicznie stwierdzano, czy panna młoda dochowała narzeczonemu wierności. Jeśli nie - czekała ja egzekucja z rąk męża. Sam śpiew zalicza się do tradycji „puro gitano”, jest “czysto cygański, bez wpływów zewnętrznych, pierwotny. Pierwszy wykonywał Seguiriyas wielki tancerz, Vicente Escudero, a następnie tancerka Pilar Lopez wprowadziła do tego tańca kastaniety.
Zambra – forma weselna.
Tą jedną spośród najstarszych form flamenco początkowo Cyganie z Granady wykonywali podczas zaślubin, natomiast Maurowie nazywali tak swoje rodzinne fiesty z okazji ważnych wydarzeń np. urodzin syna. Oprócz formy rytualnej, mianem Zambry, nazywa się dzisiaj trzy odrębne zjawiska: Zambra del Sacromonte (czyli zambra z Sacromonte, cygańskiej dzielnicy w Granadzie) jest lokalną odmianą Tangos, o monotonnym rytmie. ZambraZambra la Cancion spopularyzowana przez wielkich pieśniarzy lat 40-tych XX w., Lolę Flores i Manolo Caracola. Ta wersja Zambry jest bardzo emocjonalna, epicka i sceniczna, a zwykle wykonuje się ją z towarzyszeniem orkiestry. instrumentalna wykonywana przez wielu muzyków, odznacza się zmianą tonacji, podkreślającą jej arabskie inspiracje. I wreszcie
Alborea – czyli pieśń świtu.
Również tą formę Cyganie wykonywali w trakcie uroczystości zaślubin. Oparta jest na rytmie dwunastkowym, podobnym do Soleá por Bulerias lub Solea Ligera. Nazwa wywodzi się od hiszpańskiego słowa „alba” oznaczającego „brzask”.
Colombianas – kolumbijska pieśń z Hiszpanii
Forma pieśni w rytmie na cztery. Nie wywodzi się z Kolumbii, lecz od piosenki wylansowanej przez Pepe Marchena w latach 30-tych XX . Raczej się jej nie tańczy.
El Vito & Los panaderos - czyli u źródeł flamenco
Obie formy leżą u podstaw współczesnego flamenco, lecz nie są tańcami ludowymi. Tańczone na sewilskich salonach od 1851 r. - z wielkim temperamentem i elegancko wniesionymi rękami, co tłumaczy ich korzenie w La Escuela Sevillana del Baile (sewilskiej szkoły tańca), skąd pochodziły pierwsze wykonawczynie el Vito & los Panaderos. Obie formy tańczy się w rytmie na 6, naśladując ruchy torreadora. Obecnie el Vito wykonuje się najczęściej z kastanietami.
Caña - czyli „matka pieśni flamenco”.
Tradycyjny styl preflamenco o arabskich korzeniach. Śpiew przepełnia melancholia
i refleksja, melizmaty i surowość. Pokrewna do Solea, lecz historycznie starsza. Oba rozliczane na 12 z tą różnicą, że wykonywane przez śpiewaka podczas Caña - “Ay” dokładnie zgrane są z akordami gitary. Taniec CañaSoleà por bulerias. zainspirowany natomiast folklorem Hiszpanii, wykreowała w latach 30-tych XX w. Carmen Amaya. Posiada rytm zbliżony ku
Tanguillos – czyli tango z Kadyksu
Dynamiczne tempo, radosny charakter, humorystyczny tekst pieśni decydują o fiestowym charakterze tego folklorystycznego stylu zrodzonego podczas karnawału w Kadyksie. Tanguillos posiada jeden z bardziej zastanawiających rytmów, jakie można spotkać we flamenco. Rytm Tangos to 2/4, a w Tanguillos równolegle stosuje się różne przebiegi rytmiczne: 2/4 , 3/4 i 6/8. To znaczy, że w Tanguillos istnieje równocześnie podział na 4 i na 6 (3). O wiele bardziej do „flamenco puro” zaliczyć można nie Tanguillos de Cadiz, lecz Tanguillo Gitano
i Camaron de la Isla. utworem pt. „Romance de la luna”. Różnica wynika z interpretacji rytmu. Wybija się głównie akcent na 3, a nie na 6, co charakteryzuje folklorystyczna rytmikę. Poza tym w Tanguillos gitano tancerz może stosować solowe partie stepu, na które, w tak hojnym wymiarze nie ma miejsca w ludowym Tanguillos de cadiz. („cygańskie Tanguillos”). Skomponowali je w 1975 r. Paco de Lucia
Tarantos - czyli pieśń z kopalni.
Taniec Tarantos, posiada wyraźny rytm zainspirowany formą Zambra (jak Tangos na 4). Pochodzi z górniczej prowincji Andaluzji, Almerii, a pieśń jaka towarzyszy temu tańcu jest obecnie najbardziej reprezentatywną formą spośród pieśni zwanych Cantes de Levante czy Cantes de las Minas (pieśni z kopalń), które wywodzą się ze śpiewu bizantyjskiego. Wyrażają protest, żal i ból. Pierwszy raz Tarantos zatańczyła w latach 40-tych XX w. owiana legendą Carmen Amaya , nazywając swój taniec Zambra por Rondena. Obecnie każdy wykonawca flamenco powinien mieć Tarantos w swoim repertuarze.
Saetas - czyli wielkanocna modlitwa śpiewana.
Pieśń flamenco wykonywana w rytmie por Seguiriyas podczas wielkanocnych procesji. Oczywiście nie towarzyszy jej taniec. Saetas wyraża żarliwą religijność i cierpienie Jezusa,
a jako forma flamenco wyodrębniła się około 1876 r., już wtedy zdradzając silne inspiracje żydowskie.
Mariusz Kusion